Un suono in estinzione

Gastenboek Albergo Nave d'Oro; Museo geologico delle Dolomiti, Predazzo 

7 juni

Zijn vriend de literator Herder liep niet hoog op met Goethes belangstelling voor geologie en mineralogie. Bij het afscheid dacht hij net als zijn andere vrienden dat Goethe slechts een bergtocht zou ondernemen. Herder vond dat Goethe in de plaats van op gesteente te kloppen zijn arbeid beter zou besteden aan zijn tragedie Iphigenie auf Tauris.

Nabij Kollmann (Colma) aan de Brenner schitteren de rotsen fel, zo vertelt Goethe, en liggen langs de weg porfieren netjes in stukken gestapeld. Onder Kollmann vindt hij een porfier dat zich in regelmatige vlakken laat splijten. Het leidt Goethe tot een toespeling op de discussie tussen de vulkanisten en de neptunisten. De eersten verklaren het ontstaan van de aarde uit vulkanische activiteiten. De neptunisten, waaronder Goethe, staan op het standpunt van een evolutionair ontstaan.

Gisteren bezochten wij het Museo geologico delle Dolomiti. Wat een prachtig gepresenteerde collectie treffen wij daar aan! De tentoonstelling opent met het Gästebuch of Libro degli ospiti van de Albergo Nave d'Oro. De herberg Das goldene Schiff bevond zich 150 jaar lang op het belangrijkste plein van Predazzo. Hier logeerde in september 1822 de geleerde Alexander von Humboldt.

Onderzoekers en reizigers allerhande droegen ertoe bij om aan dit gebergte een unieke status te verlenen. Maar wat mij het meeste aangrijpt is de tijdelijke tentoonstelling Un suono in estinzione of een vervagend geluid. Doorheen dag en nacht wordt de activiteit van de gletsjer geëvoceerd. Een oorverdovend geluid van het bewegen of smelten van de ijskap. 

Acqua

Fontana Pinzan, Predazzo 

6 juni

Na zijn avontuur in Malcesine maakt Goethe een nachtelijke tocht over het Gardameer en komt in de ochtend in Bardolino aan land. Geen bronnen wel regenwater dat naar plassen wordt geleid en waar de muildieren waarmee de dichter zijn tocht verder zet hun dorst kunnen lessen. 

Goethe onderneemt zijn eerste Italiëreis in het jaar 1786. Hoe verrukt zijn wij om in Predazzo een bron te vinden uit 1785: de Fontana de la Pintera. In het totaal zijn er in 1785 in het kleine stadje 6 fonteinen. Zij werden door middel van een netwerk van houten pijpleidingen gevoed door de bronnen van Coste, Canzocolli en Cason.

De fonteinen bestaan uit twee communicerende bassins: een voor drinkwater en een voor de was. Je ziet nog de houten planken waar de vrouwen het ingezeepte goed schrobden. In de hoeken met plankjes afgebakende plekken voor de stukken zeep. Voordat de gemeente die taak op zich nam werden jaarlijks door de familie-eigenaars de Sovrastanti gekozen. Zij stonden in voor het schoonmaken en onderhouden van de fontein.

De fonteinen zijn een lust voor het oog! De best bewaarde is de Fontana Pinzan, tevens de grootste fontein in de Val di Fiemme. De fontein bestond al in 1785, is gebouwd met porfiersteen uit Predazzo en wordt gevoed door de Coste alle giare bianche. Op een achthoekige zuil van kalksteen zijn twee maskers te zien van oudere bebaarde mannen uit wiens mond het water stroomt. 

Campeggio Valle Verde

Ponte della Lizata, Predazzo 

Predazzo, 4 juni

De viering van zijn verjaardag, zo bericht Goethe bij het begin van zijn Italiaanse reis, hield voornamelijk in dat zijn dichtervrienden hem op lyrische wijze herinnerden aan zijn onvoltooide werken. Waarop Goethe zijn Iphigenie tijdens de Italiëreis zal omzetten in dichtvorm. 

Over de Reschenpas. Door het dal van de Etsch of de Adige langs Merano en Bolzano naar Predazzo in de Dolomieten. Het dorp ligt op 1018 meter hoogte en is omgeven door hoge, scherp afgetekende besneeuwde bergtoppen. 

We komen aan in de Campeggio Valle Verde in een niet aflatende regen. Onze Italiaanse buurman op de kampeerplaats verzekert ons echter dat de volgende dagen het weer zal opklaren en het bij zonnig weer een prachtige plek is.

We krijgen bezoek van een vriendin van Nomade. Zij woont al jarenlang in San Michele all'Adige. We vieren mijn verjaardag met een boeket bergbloemen die Nomade in alle vroegte plukte. En parelende wijn die ons vrolijk maakt. Af en toe corrigeert onze vriendin mij wanneer mijn Italiaans al teveel neigt naar het Spaans. 

Ik houd van de verschillen tussen verwante talen. In de film La grande bellezza, een ode aan La dolce vita van Fellini, keert de 65- jarige Jep Gambardella zich af van het decadente nachtleven in Rome. In de scène La Festa bevindt hij zich eenzaam tussen zijn wild feestende vrienden en wordt het lied 'A far l'amore comincia tu' gevolgd door 'Mueve la colita'.

Homerus

Ötztaler Alpen 

Prutz, 1 juni

De homerische toestanden van gisteravond met stormen en zelfs een hagelbui, die 's zomers in het Alpengebied kunnen voorkomen, hebben plaatsgemaakt voor een rustige blauwe lucht. De toppen van de Kaunertaler gletsjer tekenen zich scherp af. Gisteren dacht ik mij zoals Odysseus te moeten vastbinden aan de mast van zijn schip.

In zijn Italiaanse reis zegt Goethe de oever van het Gardameer vaarwel die gedreigd had laistrygonisch voor hem te zijn geworden. Nadat zijn boot door tegenwind de haven van Malcesine was ingedreven, nam Goethe zich voor om de volgende morgen een toren te schetsen die eruitzag als een ruïne. 

Nauwelijks was hij hieraan begonnen of er verzamelde zich een menigte rondom hem. Iemand trad naar voren, zei in Venetiaans dialect dat hij hiermee moest ophouden en verscheurde de tekening. De podestà kwam erbij en verklaarde dat de toren de grens aanduidde tussen de Venetiaanse republiek en het Oostenrijkse keizerrijk. En daarom niet mocht worden bespioneerd. 

Toen Goethe verklaarde dat hij afkomstig was van Frankfurt am Main, werd Gregorio erbij gehaald die bij Bolongaro had gediend, een van de Italiaanse families in de stad. Daarop sloeg de stemming om en werd Goethe naar eigen zeggen gered van de Laistrygonen of mensenetende reuzen bij wie volgens Homerus het vlot van Odysseus aanspoelde.

 

Campanile di Curon

Campanile di Curon, Lago di Resia.

Prutz, 31 mei

Vanmorgen bij de bakker samen met een Tiroler Dunkelbrot een Nussschnecke gehaald, een rond met suiker overdekt gebak. Eine Schnecke of een slak. Het begrip doet mij denken aan de televisieserie M. Il figlio del secolo naar het werk van de Italiaanse auteur Antonio Scurati. De serie is huiveringwekkend en toont de opgang van het Italiaanse fascisme. Mussolini en zijn entourage houden ervan om hun politieke tegenstanders door middel van scheldnamen te stigmatiseren. Zo wordt een  van de premiers vóór de machtsgreep door il Duce 'de slak' genoemd.

Over de passo di Tresia naar de benediktijner abdij Marienberg of Monte Maria. Het eeuwenoude klooster schittert helder wit in het zonlicht. Alsof het een antwoord wil bieden aan het uitgestrekte gletsjermassief van het Ötztal. In Burgeis (Burgusio) een romaans kerkje gewijd aan Sint-Nicolaas: Chiesa S. Nicoló (1199).

Terwijl ik dit schrijf breekt een hevig onweer los. Striemende regen en hevige rukwinden. Ik kan het luifelzeil van onze woonwagen ternauwernood indraaien. Ondertussen probeert Nomade de ramen die omwille van de hitte van de dag openstonden, te sluiten. 

Op de terugweg het stuwmeer of de Lago di Resia. Boven het water steekt de campanile di Curon of klokkentoren uit. Het is het enige restant van het dorpje dat in 1950 voorgoed onder het water verdween.

In Pfunds bezoeken we het Heimatmuseum. Ik zie er het uniform van de postiljon compleet met sabel en hoorn. De koetsiers, zo vertelt Goethe in zijn Italiaanse reis, houden er zo'n hels tempo op na dat hij enerzijds met spijt in het hart voor het vliegensvlug doorkruisen van zo'n prachtige streken, maar anderzijds met blijdschap het dal van Bozen bereikt.

Passo di Resia

Schloss Sigmundsried, Oberinntal (Tirol).

Zijn reisdagboek over de periode van het vertrek tot de aankomst in Rome draagt de grote Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe op aan zijn platonische geliefde Charlotte von Stein. Dit Tagebuch der Italienischen Reise 1786 wordt in de Ausgabe letzter Hand met nog 2 delen samengevoegd tot de Italienische Reise of Italiaanse reis. Met dit lijvige boek in de hand vangen wij onze reis naar Italië aan.

Prutz, Tirol (Oostenrijk)

De avond kleurt rood over de gletsjer van het Kaunertal. Ik krijg hetzelfde gevoel als de jonge Bettina von Brentano wanneer zij in haar brieven aan Goethe bericht over de bloedige veldslagen in de bergen, waarvan zij het kanonnengebulder kan horen. Net als hun grootvaders in 1703 nemen de Tirolers opnieuw de wapens op tegen de Bayern.

Achter onze kampeerplaats aan de Via Claudia Augusta bevindt zich tegen een massieve rotswand de Sauerbrunn- Quelle. Daar hangt ook een plakkaat dat herinnert aan een veldslag waarbij 4000 vijandelijke troepen het onderspit moesten delven tegen de Tiroolse strijders voor onafhankelijkheid. Zowel de burchten, hoog gebouwd op de rotsen en nauwelijks ervan te onderscheiden, als de heroïsche gevechten doen mij denken aan de Schotse onafhankelijkheidsstrijd.

Bij het begin van zijn Italiaanse reis heeft Goethe het over het Inntal, waar wij ons ook bevinden. Hij beschouwt het gesteente, wat ons ertoe brengt onder aan de rotswand te speuren naar bergkristal.

Prutz ligt aan de voet van de Freschenpas of de Passo di Resia die Oostenrijk verbindt met Italië. Goethe stak met de postkoets de Brennerpas over om Italië te bereiken. Morgen voeren Nomade en ik een verkenningsrit uit over de pas richting Merano of Meran in Zuid-Tirol, zoals dit Italiaanse kuuroord in de Goethetijd heette.

Tribolèdje

Elk jaar in de maand oktober worden hoog in de oostelijke toren van de kathedraal van Malmedy de vier grote klokken geluid, waaronder de bourdon. Een van de klokken is gewijd aan de H. Donatus, de beschermheilige tegen onweer en blikseminslag. Langzaam zetten de triboleurs de zware klokken in beweging. Door het ritmisch luiden ontstaat een melodie: Bing èt bong à Sint Djèrion. 

De Tribolèdje is een tweehonderd jaar oud gebruik ter ere van Saint-Géréon, een van de Romeinse legioensoldaten die zich in de 3de eeuw tot het christendom bekeerden en daarom werden vermoord. 

Het is een uitzonderlijke gebeurtenis dat we de klokkentoren mogen bestijgen. En wat een eer om te mogen deelnemen aan het luiden van de klokken!

Voor de energievoorziening en om de papierfabrieken en leerlooierijen in Malmedy van voldoende water te voorzien werden in de jaren 20 en  begin 30 van de vorige eeuw op de rivier de Warche twee enorme stuwdammen gebouwd. Een in Robertville en een in Bütgenbach. De meesten van de arbeiders waren Italiaans. Ze werden gehuisvest in barakken dichtbij de reusachtige bouwwerken. In het tijdschrift Malmedy- Folklore (tome 62) staat een ontroerende foto van een groep arbeiders. Poserend met de zware hamer. Sommigen zijn zeer jong. Enkelen dragen dezelfde grote ronde hoed als op de beroemde filmaffiche voor Novecento van Bernardo Bertolucci (1976). Die is gebaseerd op het schilderij Il quarto stato van Giuseppe Pellizza da Volpedo.

Maar de Italiaanse arbeiders brachten toen niet alleen hun werkkracht mee. Maar ook hun muziekinstrument, de mandoline. Ze vormden een orkest dat honderd jaar later nog altijd bestaat: Le Cercle royal des Mandolinistes de Malmedy. De mandoline, romantisch instrument bij uitstek. Passend bij de traditionele muziek uit Zuid-Italië.